कोस्टल कर्नाटक ४ - शृंगेरी, मुकाम्बिका

कोस्टल कर्नाटक ४ - शृंगेरी, मुकाम्बिका 

आज उडुपीहून लवकर निघून शृंगेरीला पोचण्याचा बेत आखला होता. त्याप्रमाणे आम्ही सकाळीच निघालो. रस्ता खूपच छान होता. आता खरं सांगायचे तर कोस्टल कर्नाटक प्रवासात रस्ता सुंदर होता म्हणणे ही द्विरुक्तीच आहे. 

सगळ्या सडका अगदी एका पातळीतील आणि गुळगुळीत आहेत. खड्डे खळगे, रस्ते वर खाली असणे असे काही नसल्याने महाराष्ट्रातून गेलेल्या आम्हाला थोडे चुकल्यासारखे वाटले खरे!!!

शिवाय रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला झाडे, स्वच्छता ह्यामुळे प्रवास फार आनंदाचा होतो. उडुपी शृंगेरी रस्ता तर आगुंबे जंगलातून जातो. त्यामुळे दाट झाडी होती. रस्त्यात सुप्रसिद्ध आगुंबे घाटही येतोच. सकाळची प्रसन्न वेळ आणि इतका छान रस्ता..दिवसाची चांगली सुरुवात होण्यासाठी आणखी काय पाहिजे?!! 

आम्हाला वाटले होते इतक्या लवकर फारसे कोणी श्रुंगेरीत आलेले नसेल. पण शृंगेरीला पोचल्यावर लक्षात आले की आमच्यासारखाच विचार अनेकांनी केला होता! 

अनेक बस रात्रभराचा प्रवास करून सकाळी शृंगेरीला पोचल्या होत्या. त्या लोकांच्या प्रातर्विधी आणि अंघोळीसाठी अनेक ठिकाणी माफक पैसे घेऊन उत्तम सोय केलेली होती. म्हणजे त्यांना हॉटेल्स बुक करायची गरजच नव्हती. अंघोळी करून दर्शन घेऊन ते पुढच्या प्रवासाला निघणार असावेत. 

स्वच्छ अंघोळी करून चांगले समारंभाचे कपडे घालून लोक तयार होत होते. बायका सिल्कच्या साड्या, गजरे घालून तयार झाल्या होत्या. सार्वजनिक स्वच्छतागृहात अंघोळी करून इतक्या उत्साहाने तयार होऊन मगच मंदिरात दर्शनाला जाणाऱ्या त्या सगळ्यांचे फार कौतुक वाटले. 

चपला काढण्यासाठीचा काउंटर तसा थोडा लांब आहे. तिकडे चपला जमा करून आम्ही मंदिराकडे निघालो. 

मंदिर परिसराचे प्रवेशद्वार अतिशय भव्य आणि आकर्षक आहे. 

प्रवेशद्वार 

आत गेलो तर अनेक तरुण जोडपी पारंपरिक पोशाखात आणि त्यांची इटुकली पिटुकली मुले देखील छान पारंपरिक पोशाखात दिसत होती. 

तीन चार वर्षांची मुले वेष्टी म्हणजे पांढरी लुंगी आणि मुली परकर पोलके, गजरे घातलेल्या .. ते सर्वच इतके गोजिरवाणे दिसत होते. 

मग ते सगळे काय करत आहेत पाहिले तर डाव्या हाताला सरस्वती मंडपम होता. तिथे पाटी पूजन चालू होते. मुलाच्या अक्षरलेखनाचा प्रारंभ विद्येची देवता सरस्वती हिचे विधिपूर्वक आशीर्वाद घेऊन करण्याची ही प्रथा फार आवडली. ह्याला अक्षराभ्यास किंवा विद्यारंभ म्हणतात. विजयादशमी, ललिता पंचमी आणि अक्षयतृतीया हे विद्यारंभासाठी विशेष दिवस मानले जातात. अडीच ते पाच वर्षांच्या मुलांसाठी विद्यारंभ करवतात. 

शृंगेरी मंदिर परिसरात अनेक लहान लहान मंदिरे आहेत. त्यातील दोन प्रमुख मंदिरे म्हणजे श्री विद्याशंकर मंदिर आणि श्री शारदाम्बा मंदिर. 

श्री विद्याशंकर मंदिर हे चौदाव्या शतकात उभारलेले अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण बांधणीचे मंदिर आहे. 

श्री विद्याशंकर मंदिर 

श्री विद्याशंकर मंदिर 

श्री विद्याशंकर मंदिर 

उंच जोत्यावर उभे असलेले हे मंदिर सुंदर कोरीवकामाने युक्त आहे.मंदिराच्या पश्चिम बाजूला गर्भगृहात एका बाजूला विद्या गणपती तर दुसऱ्या बाजूला दुर्गा देवीची मूर्ती आहे. मुख्य स्थानी विद्याशंकर म्हणजे शिवलिंग आहे. 

गर्भगृहाच्या इतर तीन बाजूला ब्रह्म, विष्णू आणि महेश देवींसह विराजमान आहेत. मंदिरातील पूर्व बाजूला बारा सुंदर कोरीवकाम असलेले खांब आहेत. त्यावर बारा राशींची चिन्हे कोरलेली आहेत. असे म्हणतात की सूर्याची किरणे बरोबर त्या त्या राशीत सूर्य असताना त्या त्या खांबावर पडतात. अर्थातच हे किरण कधी पडतात त्याची काही विशिष्ट वेळ असणार. 

ह्या मंदिरात भारतीय खगोल शास्त्र, विज्ञानातील प्रगती, बांधकामातील अचूकता, कोरीवकामातील कौशल्य आणि इतिहासाचा संगम झालेला आढळतो. इथे सगळी माहिती देणारे गाईड असायला हवेत असे आवर्जून वाटले. इतक्या सुंदर मूर्ती, बांधकामातील वैशिष्ट्ये ह्यांची माहितीदेखील येणाऱ्या लोकांना झाली पाहिजे. 

 दर्शन घेणारे भाविक किंवा बाहेरच्या बाजूला फोटोशूट आणि रिल्स करणारे हौशी लोक ह्यांनाही ही सर्व माहिती दिली तर त्यांच्या ज्ञानात आणि इतिहास संस्कृतीकडे पाहण्याच्या दृष्टीत फरक पडेल असे वाटते. 

हे मंदिर शृंगेरी पिठाचे दहावे शंकराचार्य विद्याशंकर ह्यांच्या स्मरणार्थ बांधलेले असले तरी बांधण्यामागची प्रेरणा आहे विजयनगर साम्राज्याचे गुरु असणारे विद्यारण्य स्वामी ह्यांची. त्या साम्राज्यातील कला संस्कृतीचे वैभव ह्या मंदिरात प्रतीत होते आहे. 

मंदिर परिसरातील दुसरे मुख्य मंदिर म्हणजे श्री शारदाम्बा मंदिर. श्री शारदाम्बा मंदिर तर आदि शंकराचार्यांनी स्थापन केलेले आहे. तेव्हा देवीची चंदनाची मूर्ती होती असे म्हणतात. मागील इतक्या शतकांमध्ये वेळोवेळी मंदिरात बदल, दुरुस्ती होत गेली. आता तिथे सोन्याची मूर्ती आहे. फोटो काढण्याची अनुमती नव्हती. मंदिर परिसराचे प्रवेशद्वार आहे त्या तुलनेत हे शारदाम्बा मंदिर बैठे आहे. 

श्री शारदाम्बा मंदिर आणि एकूणच परिसरात वातावरण अतिशय पवित्र आहे आणि ते अगदी कोणालाही जाणवेल असेच आहे. 

ही दोन मंदिरे पाहून आम्ही आवारात येतो तर सरस्वती मंडपांच्या समोर एक खरा हत्ती झुलत होता. 

ह्या दोन प्रमूख मंदिरांच्या खेरीज इतर अनेक लहान मंदिरे ह्या परिसरात आहेत. तोरण गणपती, जनार्दन मंदिर, हनुमान मंदिर, गरुड मंदिर, आदि शंकराचार्य मंदिर आणि अजून काही मंदिरे आहेत. शृंगेरीच्या चार दिशांना, दिशांच्या स्वामींची मंदिरे आदि शंकराचार्यांनी उभारली होती. ती अर्थातच ह्या परिसराबाहेर आहेत. 

शृंगेरी हे गावाचे नाव ऋष्यशृंग ऋषींच्या नावावरून पडले आहे. आदि शंकराचार्यांनी भारतभरात जे चार प्रमुख मठ स्थापन केले त्यातील एक प्रमुख मठ म्हणजे शृंगेरी. शृंगेरी हे मंदिरांचे स्थान आहेच पण ते अध्ययनाचेआणि संशोधनाचे देखील स्थान आहे. अनेक विद्यार्थी इथे अभ्यास करत असतात. 

देशभरात अनेक लोक भगवदगीता पाठांतर करत असतात. ते शृंगेरी मठात येऊन परीक्षा देतात आणि उत्तीर्ण झाल्यास त्यांना प्रमाणपत्र आणि पारितोषिक मिळते. शृंगेरी मठातून प्रमाणपत्र मिळणे ही अभ्यासकांसाठी सन्माननीय बाब असते. 

हा संपूर्ण मंदिर परिसर तुंगा नदीच्या किनाऱ्यावर आहे. श्री विद्याशंकर मंदिराच्या जवळ नदी ओलांडण्यासाठी एक पूल आहे. पलीकडे श्री शंकराचार्यांचे निवासस्थान आणि इतर इमारती आहेत. ह्या पलीकडल्या तीरावरच भगवदगीता परीक्षा घेतली जाते. तसेच चंद्रमौलीश्वराची पूजा देखील तिकडेच होते. 

पुलाच्या पलीकडे 

पुलाच्या पलीकडे - शृंगेरी मठ 

तुंगा नदीवरील पूल 

पुलावरून श्री विद्याशंकर मंदिर 

पुलाच्या ह्या बाजूला असलेल्या मठात फोटो काढण्यास अनुमती नाही. ह्या बाजूला देखील मोठा परिसर आहे. आम्हाला गीता पाठांतर परीक्षा चालू असताना ऐकायला मिळाली. तसेच स्फटिक लिंग श्री चंद्रमौलीश्वराची सकाळची पूजा देखील पाहायला मिळाली. 

शृंगेरीहून आम्ही निघालो ते मुकाम्बिका मंदिरात जाण्यासाठी कोल्लुरला. शृंगेरी अनेक लहान लहान टेकड्यांच्या परिसरात आहे. तसेच कोल्लूरही कोडाचादरीच्या किंवा कुटजाद्रीच्या पायथ्याशी आहे. त्यामुळे सर्व परिसर अगदी हिरवागार आणि पर्वत टेकड्यानी वेढलेला आहे. 

कोल्लूरला आम्ही ज्योती रेसिडेन्सी मध्ये राहिलो होतो. आम्ही पोचलो ती अगदी भुकेचीच वेळ होती. सामान खोलीत ठेवून आम्ही लगेचच जेवायला गेलो. 

जेवण 

भात वेगळ्याच तांदुळाचा होता. आपल्याकडे अलिबाग नागाव परिसरात लाल तांदूळ मिळतो तसा. गरम गरम भात आणि अतिशय चविष्ट, मसाल्यांचा मारा नसलेल्या भाज्या!! जेवून तृप्त झालो. 

वर खोलीत आल्यावर आजूबाजूला काय काय दिसते आहे ते पाहिले. गर्द झाडी, डोंगर आणि मुख्य म्हणजे मंदिर अगदी दृष्टीपथात होते. ते दृश्य तुम्ही इथे पाहू शकता. 

https://youtu.be/3N5tCXVjbHk

झूम इन केला आहे तो मंदिर परिसर आहे. हॉटेलपासून मंदिर अगदी चार पाच मिनिटांच्या अंतरावर आहे. त्यामुळे आम्ही त्या दिवशी आणि दुसऱ्या दिवशी अनेकदा मंदिरात जाऊन येऊ शकलो. कमी गर्दीच्या वेळेला दर्शन घेऊ शकलो. अन्यथा मुकाम्बिका मंदिरात मोठी रांग असते. 

मुकाम्बिका मंदिर अतिशय प्राचीन आहे. आदि शंकराचार्यांनी ह्या स्थानी तपश्चर्या केली होती. केरळ, तामिळनाडू, कर्नाटक, महाराष्ट्र इथून प्रामुख्याने तसेच देशभरातून इथे भाविक दर्शनासाठी येत असतात. महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांची ही कुलदेवता आहे. 

ह्या मंदिराचे वैशिष्ट्य असे की दिवसभरातील तीन वेळेला तिची तीन स्वरूपांत पूजा केली जाते. सकाळी महाकाली, दुपारी महालक्ष्मी आणि रात्री महासरस्वती. आम्हाला रात्रीचे आणि सकाळचे रूप तसेच मंदिर प्रदक्षिणा पाहता आली. 

एरवी ह्या मंदिरात फोटो काढायला अनुमती नाही. पण प्रदक्षिणेच्या वेळी आपण फोटो काढू शकतो. प्रदक्षिणेसाठी प्रदक्षिणा मूर्ती वेगळी असते. मूळ मूर्ती हलवत नाहीत. 

मुकाम्बिका मंदिर 

सायं प्रदक्षिणेचा रथ 

परिसरातील एक मंदिर 

सुवर्ण रथ 

 वाट पाहताना 

सायं प्रदक्षिणा 

सुवर्णरथात देवी विराजमान 

सायं प्रदक्षिणा म्हणजे तशी खरी तर रात्रीच म्हणायला हवी, ती साधारण सात साडेसातला सुरु होते. आधी पायी डोक्यावर मूर्ती घेऊन, मग पालखी, मग चांदीच्या रथातून आणि मग सोन्याच्या रथातून अशा तीन/चार प्रदक्षिणा आम्ही पाहिल्या. अलोट गर्दी असते. ज्यांनी आधी नोंदवले असेल आणि बहुधा पैसे भरले असतील त्यांना रथ ओढण्याचा मान मिळतो. 

तिचा विडिओ तुम्हाला इथे पाहायला मिळेल. विडिओ तीन भागात आहे. 

पहिला भाग 

https://youtu.be/XmGhXL-rzuU

दुसरा भाग 

https://youtu.be/mbfETRdx4CU

तिसरा भाग 

https://youtu.be/r3I3uIWwMuA

मंदिर सजावट 

सोनेरी जयस्तंभ 

मंदिराचे बाह्य रंग.. रात्री निरोप घेताना. 

संध्याकाळी मंदिरात गेलेलो आम्ही ते रात्रीची प्रदक्षिणा संपल्यावरच साडेआठला परत आलो. मंदिराजवळ राहण्याचा हा फायदा असतो. तिथून पायी चार मिनिटांवर आमचे हॉटेल होते. 

मुकाम्बिका देवीचे मंदिर सौपर्णिका नदीच्या काठावर आहे. ती कोल्लूर गावातून वाहते म्हणून तिला कोल्लूर असेही म्हटले जाते असे मी ह्या आधीच्या ब्लॉग पोस्ट मध्ये लिहिलेले तुम्हाला आठवत असेल. 

गावाबाहेरच्या नदीच्या स्थितीचे माहिती नाही. पण प्रत्यक्ष गावातील आणि मंदिराजवळील नदीची स्थिती दयनीय आहे. आम्ही हॉटेलमधून मंदिरात जाताना एका लहान पूल ओलांडून जायचो. त्या पुलाखालून वाहणारा लहानसा ओहोळ म्हणजेच नदी आहे हे मी नकाशात पाहिल्यावरच लक्षात आले. प्रत्यक्ष पाहताना ती नदी म्हणजे ओहोळ +नाला असेच दिसत होते. 

दुसऱ्या दिवशी लवकर सगळे यावरून आम्ही पुन्हा मंदिरात गेलो. सकाळी सातच्या सुमाराला सकाळच्या महाकाली रूपातली प्रदक्षिणा असते ती आम्हाला पाहायची होती. तसेही मंदिराच्या गावात आपण इतक्या लांबून जातो तेव्हा जास्तीत जास्त वेळ मंदिरात राहावे असा प्रयत्न आम्ही करतोच. 

प्रात: प्रदक्षिणा 

प्रात: प्रदक्षिणा 

सकाळच्या प्रदक्षिणेची विडिओ आपण इथे बघू शकता. विडिओ दोन भागात आहे.

https://youtu.be/ub-Qh7AfJrA 

https://youtu.be/o6Y-qHSiAos

सकाळी रथ नसतो. एक मूर्ती डोक्यावर घेऊन आणि मग मूर्ती पालखीत ठेवून,अशाच प्रदक्षिणा आम्ही पाहिल्या. मग प्रदक्षिणा मूर्ती मुख्य मंदिरात घेऊन गेले. 

मुकाम्बिका मंदिराच्या प्रवेशद्वारातून आत गेलो की मोठे आवार आहे. त्यात मधोमध मुख्य मंदिर आहे आणि चारी बाजूला इतर लहान लहान मंदिरे आहेत. त्यामुळे प्रदक्षिणेसाठी चांगली मोठी जागा मिळते. 

मुकाम्बिका मंदिरात शक्तिदेवता म्हणून देवी पुजली जाते ती ज्योतिर्लिंग स्वरूपात. ह्या स्वयंभू लिंगाला मध्ये सोनेरी रेष आहे. त्यात डावीकडचा भाग म्हणजे महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती आणि उजवीकडचा भाग म्हणजे ब्रह्म,विष्णू आणि शंकर. हे आपल्याला दिसत नाही. बहुतेक हारांखाली झाकलेले असावे. 

शंकराचार्यांना इथे तपस्या करताना देवीचे स्वरूप दिसले त्याची स्थापन त्यांनी श्रीचक्र यंत्रावर केली. 

आपल्याला देवीची मूर्ती दिसते ती अगदी थोडा वेळ ..मिनिटभर. कारण गर्दीच इतकी असते की पुढे पुढे सरकावे लागते. कोणी मला विचारले की "देवीच्या गळ्यात विजयनगर साम्राज्यातील राजांनी अर्पण केलेले एक नारळाएवढे रत्न आहे म्हणतात, ते पाहिले का?" तर त्याकडे माझे लक्षच गेले नव्हते!! मला तर देवीचे स्मितहास्य आणि तिचे डोळेच खिळवून ठेवतात. बाकी असे सगळे दागदागिने, पोशाख बघायचे तर निवांतपणे तिथे उभे राहता यायला हवे!!

दागदागिने, पोशाख ह्यावरून आठवले की मंदिराच्या परिसरात देवीला अर्पण केलेल्या साड्यांचे दुकान आहे आणि मंदिराबाहेर बाजारात बाकी बरीच दुकाने आहेत!! हे मात्र हिंडताना पाहिले होते! 

आम्ही निघालो तेव्हा शृंगेरीचे शंकराचार्य मुकाम्बिका देवीच्या दर्शनाला आणि काहीतरी कार्यक्रम होता त्या साठी आलेले होते. पण आम्हाला दिसले नाहीत. त्यांच्या गाड्यांचा ताफा मात्र दिसला! त्यावर त्यांचे नावही लिहिलेले होते. 

शंकराचार्यांची गाडी!

तुमच्या लक्षात आले असेलच की आपण कोस्टल कर्नाटक ४ तर पूर्ण केलाच शिवाय ५ मधलाही दिवसाचा पहिला भाग आपण मुकाम्बिका मंदिरातच आहोत!!उरलेल्या कोस्टल कर्नाटक ५ ह्या दिवशी काय केले ते लवकरच लिहीन!

#Sringeri and Mookambika travel guide in Marathi, #Udupi to Sringeri road trip via Agumbe Ghat, #Vidyashankara temple architecture details in Marathi, #Places to visit in Coastal Karnataka, #शृंगेरी आणि मुकाम्बिका मंदिर प्रवास, #कोस्टल कर्नाटक पर्यटन माहिती, #Kollur Mookambika temple darshan, #CoastalKarnataka #Sringeri #MookambikaTemple #AgumbeGhat #KarnatakaTourism #MarathiTravelBlogger #MarathiBlog #MarathiTravelStory #KollurMookambika #IncredibleIndia #TravelKarnataka #Shrungeri #TravelVlogMarathi #MarathiContentCreator