कवी केशवसुत स्मारक, मालगुंड

एका कवीचे स्मारक असावे आणि तेही कवीला साजेसे असावे ही दुर्मिळ गोष्ट आहे! पण असे एक स्मारक आपल्या महाराष्ट्रात आहे. रत्नागिरीजवळ मालगुंड येथे कवी केशवसुत म्हणजेच कृष्णाजी केशव दामले ह्यांचे एक सुंदर स्मारक उभारले आहे. 

कवी केशवसुत जन्मस्थान 

मार्गावरील फलक 

प्रवेशद्वारातून दिसणारे दृश्य 

कोकण मराठी साहित्य परिषदेने ज्येष्ठ साहित्यिक पद्मश्री मधू मंगेश कर्णिक ह्यांच्या संकल्पनेला प्रत्यक्षात उतरवले आहे. एखाद्या कवीचे स्मारक कसे असावे हे एखाद्या साहित्यिकालाच चांगले कळू शकणार!

स्मारकाच्या प्रवेशद्वारातून आपण आत गेलो की समोरच दिसते ते केशवसुत जन्मस्थान. हे जुने घर डागडुजी करून नीटनेटके ठेवले आहे. पडवीत मोठा झोपाळा आहे. 

कवीच्या घरात कवीचे पुस्तक वाचताना 

तिथेच केशवसुतांची काही पुस्तके तसेच को.म.सा.प.ची काही प्रकाशने विक्रीसाठी उपलब्ध आहेत. 

घरातील आतल्या खोल्या तशा रिकाम्याच आहेत. काही थोडे जुने सामान तिथे ठेवले आहे . 

माजघर 

घराच्या मागच्या बाजूला कवीचे खरे स्मारक आहे. केशवसुतांनी त्या काळात म्हणजे दीडशे वर्षांपूर्वी कवितेत नवा प्रवाह आणला. मानवी भावभावना, प्रेम, निसर्ग, समता, बंधुभाव हे प्रकर्षाने त्यांच्या कवितेत आढळून येते. समाजातील विषमता नाहीशी करून पृथ्वी सुरलोकसम करण्याची आस दिसते. त्यांच्या काही कवितांतून गूढ अनुभव वर्णन आहे. रचनेतील आणि भावार्थातील वैशिष्ट्यांमुळे त्यांना मराठी नवकवितेचे जनक म्हणून ओळखले जाते. 

तुतारी ही त्यांची सामाजिक क्रांतीची कविता प्रसिद्ध आहे. त्यांच्या स्मारकात एक तुतारीच्या शिल्प उभारले आहे. एक तुतारी द्या मज आणुनी, फुंकीन मी जी स्वप्राणाने ... ह्या ओळी माहिती नाहीत असा मराठी माणूस नसेल. 

तुतारी 

तुतारी 

तुतारी 

तुतारी 

त्यांच्या प्रसिद्ध कविता लिहिलेल्या आहेत असे एक मोठे खुले दालन आहे. कविता लिहिलेले मोठाले कट्टे चांगले अडीच तीन फुटाचे आहेत. त्यावर दोन्ही बाजूना कविता लिहिलेल्या आहेत.

पाठीमागेच त्यांचे जन्मस्थळ आहे. त्यांच्या जन्मगावाचा उल्लेख असलेली कविता म्हणजे नेऋत्येकडचा वारा. ही कविता वाचताना पाठीमागे त्यांचे घर दिसत राहते. ह्याच ठिकाणी ७ ऑक्टोबर १८६६ मध्ये त्यांचा जन्म झाला. 

नैऋत्येकडला वारा 

कवी केशवसुतांच्या अनेक कविता तिथे वाचायला मिळतात. खरे तर ह्या सर्व कविता आपण आधी अनेकदा वाचलेल्या अशाच आहेत. पण तिथे, केशवसुतांच्या जन्मस्थळी त्या वाचण्याचा अनुभव काही आगळाच आहे हे निश्चित. त्यातील काहींचेच फोटो काढले. 

दिवस आणि रात्र 

दिवस आणि रात्र 

सतारीचे बोल 

सतारीचे बोल 

ईश्वराचा ग्रंथ 

केशवसुतांची गाजलेली तुतारी ही कविता स्मारकात प्रामुख्याने उद्धृत केलेली जाणवते. तुतारीचे शिल्प, त्याखालील ओळी तर आपण पाहिल्याचं. आपण अजूनही एकदा त्या कवितेच्या ओळी समोर येतात. ती संपूर्ण कविता आधी वाचण्यासाठी इथे देते. म्हणजे नंतरच्या ओळींचा संदर्भ लक्षात येईल. 

तुतारी

एक तुतारी द्या मज आणुनि

फुंकिन मी जी स्वप्राणाने

भेदुनि टाकिन सगळी गगनें

दीर्घ जिच्या त्या किंकाळीने

अशी तुतारी द्या मज आणूनी

अवकाशाच्या ओसाडीतले

पडसाद मुके जे आजवरी

होतील ते वाचाल सत्वरी

फुंक मारीता जिला जबरी

कोण तुतारी ती मज देईल?

रुढी, जुलूम यांची भेसूर

संताने राक्षसी तुम्हाला

फाडूनी खाती ही हतवेला

जल्शाची का? पुसा मनाला!

तुतारीने ह्या सावध व्हा तर!

चमत्कार! ते पुराण तेथुनी

सुंदर, सोज्वळ गोड मोठे

अलिकडले ते सगळे खोटे

म्हणती धरुनी ढेरी पोटे

धिक्कार अशा मूर्खांलागुनी

जुने जाऊ द्या मरणालागुनी

जाळुनी किंवा पुरुनी टाका

सडत न एक्या ठायी ठाका

सावध!ऐका पुढल्या हाका

खांद्यास चला खांदा भिडवूनी

प्राप्तकाल हा विशाल भूधर

सुंदर लेणी तयात खोदा

निजनामे त्यावरती नोंदा

बसुनी का वाढविता मेदा?

विक्रम काही करा, चला तर!

धार धरलिया प्यार जीवावर

रडतील रडोत रांडापोरे

गतशतकांची पापे घोरे

क्षालायाला तुमची रुधिरे

पाहिजेत रे! स्त्रैण न व्हा तर!

धर्माचे माजवुनी अवडंबर

नीतीला आणिती अडथळे

विसरुनीया जे जातात खुळे

नीतीचे पद जेथे न ढळे

धर्म होतसे तेथेच स्थ्रिर

हल्ला करण्या तर दंभावर तर बंडावर

शूरांनो! या त्वरा करा रे!

समतेचा ध्वज उंच धरा रे!

नीतीची द्वाही पसरा रे!

तुतारीच्या ह्या सुराबरोबर

नियमन मनुजासाठी, मानव

नसे नियमनासाठी, जाणा;

प्रगतीस जर ते हाणी टोणा

झुगारुनी दे देऊनी बाणा

मिरवा नीज ओजाचा अभिनव!

घातक भलत्या प्रतिबंधांवर

हल्ला नेण्या करा त्वरा रे!

उन्नतीचा ध्वज उंच धरा रे!

वीरांनो! तर पुढे सरा रे

आवेशाने गर्जत हर-हर!

पूर्वीपासूनी अजुनी सुरासुर

तुंबळ संग्रामाला करिती

संप्रति दानव फार माजती

देवावर झेंडा मिरवीती!

देवांच्या मदतीस चला तर!

त्यांच्या अनेक कविता लिहिलेल्या खुल्या दालनानंतर एक सुंदर पुष्करणी आणि बाग आहे. तिथे तुतारी कवितेतील ह्याओळी 

'प्राप्तकाल हा विशाल भूधर

सुंदर लेणी तयात खोदा'

 भिंतीवर लिहिलेल्या आहेत. 

स्मारकातील पाठीमागची बाजू 

कवी केशवसुत 

बागेतून दिसणारी तुतारी 

बाग 

बाग 

पुष्करणी 

स्मारकात एक वाचनालय आहे. दुसऱ्या हॉलमध्ये मराठीतील निवडक कवींच्या कविता आणि माहिती दिलेल्या फ्रेम्स आहेत. ही कल्पना पण आवडली. केशवसुतांचे समकालीन आणि नंतरचे असे अनेक कवी कवयित्री त्यात आहे. 

ह्या स्मारकाला जाण्यासाठी जवळचे रेल्वे स्टेशन रत्नागिरी आहे. तिथून साधारण २८ किलोमीटरचे अंतर आहे. गणपतीपुळ्याहून मालगुंड अगदीच जवळ आहे. अडीच तीन किलोमीटरचे अंतर असेल. 

गणपतीपुळ्याहून रिक्षाने, गाडीने फार तर दहा मिनिटांच्या अंतरावर असलेले हे स्मारक, पण त्या मानाने फार कमी पर्यटक इथे येतात. जे येतात त्यातीलही फार कमीजण लक्षपूर्वक हे संपूर्ण स्मारक बघतात. 

इतके सुंदर स्मारक उभारलेले आहे तर अनेक लोकांनी यावे, केशवसुतांच्या आणि इतर कवींच्या कविता वाचाव्यात. त्यांचा थोडा तरी अर्थ समजून घ्यावा असे मनापासून वाटले. 

आमच्यासमोरच अनेक पर्यटक येऊन नुसते फेरी मारून दहा मिनिटांच्या आत बाहेर देखील पडले. सगळ्या कविता नुसत्या नीट वाचायच्या म्हटल्या तरी तुमच्याकडे कमीत कमी दोन तास वेळ हवाच. 

मालगुंड मधील मुख्य रस्त्यावर 'स्वाद डाईनिंग' ह्या मेहेंदळे ह्यांच्या शुद्ध शाकाहारी उपाहारगृहात आम्ही जेवलो. आम्हांला सात्विक, रुचकर, विगन अन्न मिळाले.

 'स्वाद डाईनिंग'

 'स्वाद डाईनिंग'

 'स्वाद डाईनिंग'

गणपतीपुळे परिसरात मालगुंद सोबत आणखी काही पर्यटनस्थळे आहेत. सुंदर समुद्रकिनारे आहेत. प्राचीन कोकण नावाचे म्युझियम आहे. 

भव्य परिसरात उभारलेले हे म्युझियम नावाप्रमाणेच प्राचीन कोकणाची ऐतिहासिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक माहिती देते. 

ग्रामदेवता, विविध सण उत्सव, वेगवेगळे कारागीर आणि त्यांचे काम ह्यांची माहिती मनुष्याकृती पुतळ्यांतून जिवंत देखाव्यांद्वारा इथे मिळते. 

कोकणातील अनेक प्रकारची झाडे इथे लावलेली आहेत. प्राचीन कोकणात आढळणारे प्राणी ( पुतळ्यांच्या रूपात ) गर्द झाडीतून डोकावताना आपल्याला दिसतात. समुद्रातील वेगवेगळ्या प्रकारच्या शंखांचे तर एक स्वतंत्र प्रदर्शनच तिथे मांडलेले आहे. 

ते सगळे दाखवण्यासाठी एक गाईड आपल्यासोबत असतो. त्यामुळे स्थानिकांना रोजगार आणि ह्या प्रकारचे प्रशिक्षण मिळाले आहे. 

छत्रपती शिवाजी महाराज 

गाईड 

शिलालेख 

प्राचीन कोकण 

गुहा आणि पर्यटक 

कोल्हे 

कोळी 

केशकर्तन 

खोताचे घर 

न्हाणीघर 

घर 

मडकी तयार होताना 

वाणी 

सुतार 

दरवेशी 

लोहार 

तेलाचा घाणा 

बुरुड 

स्वयंपाकघर 

कासार 

चर्मकार 

धार्मिक स्थानांची माहिती 

धनगर 

मचाण 

पावसाळा सोडून इतर ऋतूंमध्ये ह्या मचाणावर चढून जाण्याचा अनुभव घेता येतो असे लिहिले आहे. आम्ही ऑकटोबर मध्ये गेलो होतो. ह्या वर्षी पावसाळा लांबल्याने तेव्हाही जाण्याचा रस्ता बंदच होता. 

दशावतार 

गावाची वेस 

साकव 

ह्या म्युझियममध्येच कोकणी पदार्थ मिळणारे एक उपाहारगृह आहे. तसेच खरेदीसाठी एक दुकानदेखील आहे. 

आजच्या पिढीला ह्या म्युझियम मधील अनेक गोष्टी नव्या असल्याने त्यांना प्राचीन कोकणाचा नक्कीच आनंद घेता येतील. परदेशांत अशी थीम पार्क असतात. आपल्याकडे का नसतात ह्याची रुखरुख प्राचीन कोकण म्युझियम पाहिल्यावर जरा कमी झाली. 

परदेशांत अशा थीम पार्क मध्येच त्या त्या काळातले सांस्कृतिक कार्यक्रम सुद्धा होतात. आपल्याइकडेही हळूहळू सुरुवात होईल. मग परदेशी लोकांना आणि तो काळ न पाहिलेल्या भारतीय लोकांनाही तो काळ खऱ्या अर्थाने अनुभवता येईल. 

#kavi keshavasut #Malgund #prachin konkan #Mehendale's swad dining #vegan food in konkan #theme park in konkan