'रानी की वाव'

पाटण सर्वांना माहिती असते ते 'रानी की वाव' तिथे आहे म्हणून. भारतातील समृद्ध हातमाग कौशल्याचा उत्तम नमुना असलेली पटोला साडीदेखील पाटणचीच. 

गुजराथमधील अहमदाबाद पासून साधारण दीडशे किलोमीटरवर असणारे पाटण जागतिक पर्यटनाच्या नकाशावर मानाचे स्थान पटकावून बसले आहे. युनेस्को चे जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मानांकन मिळवलेले हे ठिकाण आहे. 

रानी की वाव 

रानी की वाव 

रानी की वाव 

रानी की वाव 

रानी की वाव 

'रानी की वाव' नावावरूनच आपल्या लक्षात येते की ही राणीने बांधलेली विहीर आहे. पण खरे तर ही नुसती वाव म्हणजे विहीर नसून सुमारे 64 मीटर लांब, 20 मीटर रुंद आणि 27 मीटर खोल म्हणजे साधारण सात मजल्यांइतकी खोली असलेले विष्णूचे मंदिर आहे असेच म्हणावे लागेल. जमिनीपासून खोल खोल उतरत जाणारी अशी ही रचना आहे. 

राणी उदयमती हिने तिचा पती राजा भीमदेव पहिला याच्या स्मरणार्थ हे मंदिर बांधले म्हणून याचे नाव 'रानी की वाव' असे पडले. राजा भीमदेव पहिला म्हणजे अनहिलवाड किंवा अनहिल्लपूर पाटणच्या सोळंकी वंशाचा संस्थापक मुलराज ह्याचा मुलगा होता. ह्या वंशाने अनेक पराक्रमी राजे पाटणला दिले. त्या काळी या संपूर्ण प्रदेशावर सोळंकी राजघराण्याची सत्ता होती. पाटण ही त्यांच्या राज्याची राजधानी होती.

ह्या राजघराण्याने जसे स्थैर्य आणि सुबत्ता दिली तसेच अनेक कलावंत, विचारवंत, प्रतिभावंतांना प्रोत्साहन आणि राजाश्रय दिला. कला, संस्कृती, इतिहास जपण्याचाच हा एक मार्ग होता. त्यामुळे मोढेराचे सूर्यमंदिर, पाटणची वाव आणि सिद्धपूरसारखी आज शतकानुशतके लोटली तरीही कला आणि स्थापत्याचा उत्कृष्ट नमुना असलेली स्थाने निर्माण होऊ शकली. ही स्थापत्य शैली अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. 

ह्या काळात अनेक मंदिरे आणि बारवांचे निर्माण झाले. बारव म्हणजे पाण्याचा साठा करण्यासाठी तयार केलेली विहिर. आपल्याला रांगोळीत देखील बारव रचना दिसते, भरतकामाच्या विणीमध्ये देखील बारव रचना दिसते. 

बारव म्हणजे एका किंवा अधिक बाजूंनी खालपर्यंत जाण्यासाठी पायर्‍यांची रचना केलेली असते. आपल्याकडे खूप प्राचीन काळापासून, अशा पद्धतीच्या बारव बांधण्याची पद्धत आहे. महाराष्ट्रात देखील अनेक मंदिरांत बारव पाहायला मिळते. अगदी सर्वाना माहिती असलेले उदाहरण द्यायचे तर वेरूळच्या घृष्णेश्वर मंदिराच्या आवारात अशी बारव आहे. 

त्या काळी अशी बारव बांधून देणे हा व्रतातील, दानधर्मातील एक महत्त्वाचा भाग समजला जात असावा. राजस्थान आणि गुजरातमध्ये मोठ्या संख्येने अशा बारव बघायला मिळतात.

ही बारव म्हणजेच विहीर/ वाव जमिनीच्या खाली आहे आणि बुजली गेली असल्याने परकीय आक्रमकांच्या विध्वंसापासून सुरक्षित राहिली. अनेक शतके हिचे अस्तित्वच कोणाला माहिती नव्हते. 

तसेच ह्या गावाजवळून सरस्वती नदी वाहते. अनेक शतकांपूर्वी या नदीला प्रचंड पूर आला आणि आजूबाजूचा सगळा भाग या नदीच्या गाळामध्ये गाडला गेला. त्यातही ही वाव पूर्णपणे बुजून गेली. 

 साधारण १९५८ च्या सुमाराला ‘आर्किओलॉजिकल सर्वे ऑफ इंडिया’ने, त्या भागामध्ये उत्खनन करण्यास सुरुवात केली आणि समोर आले एक अद्वितीय स्थापत्यवैभव! पुरातत्व खात्याने अतिशय काळजीपूर्वक जी शिल्पे आपल्या जागेपासून ढळली होती ती पुनर्स्थापित केली आहेत. तरी काही जागा रिकाम्या दिसतातच. 

सुरुवातीला काही नक्षीदार दगड, काही खांबांचे अवशेष, काही मूर्ती अशा गोष्टी समोर दिसल्या. अशा रीतीने हे स्थान प्रकाशात आले. पुरातत्व खात्याने अनेक वर्षे चिकाटीने काम केल्यानंतर, जमिनीच्या खाली दडलेले हे वैभव जगासमोर आले. 

मरू-गुर्जर स्थापत्यशैलीत बांधलेली ही 'रानी की वाव' सात स्तरांमध्ये ती खाली खोल उतरते. प्रत्येक स्तरावर अप्रतिम शिल्पे कोरलेले अनेक स्तंभ, कमानी आणि मूर्ती आहेत. भौमितिक रचनांमुळे ह्या ठिकाणाला एक आगळेच सौंदर्य प्राप्त झालेले आहे.

छाया प्रकाश!

खांब 

खांबांनी बनलेलं अनेक भाग 

मधला चौक 

अनेक मजले 

रानी की वाव 

रानी की वाव 

ह्या पलीकडे प्रवेश निषिद्ध 

रानी की वाव 

खांब, कमानी, वेलबुट्टी 

रानी की वाव 

अनेक मजले 

रानी की वाव 

इतके खांब, प्रत्येक खांबावरील नाजूक कलाकुसर, वैविध्य पाहून मन थक्क होते. त्यातही जणू चौक असावेत असे खांबांनी वेगवेगळे भाग तयार झाले आहेत. 

हा संपूर्ण परिसरच जमिनीत गाडला जाऊन आक्रमकांपासून वाचल्यामुळे अनेक संपूर्ण अभंग शिल्पे इथे आपल्याला बघता येतात. इथे कोणकोणती शिल्पे आहेत?

प्रामुख्याने विष्णूचे अनेक अवतार आहेत. अप्सरा आहेत, सुरसुंदरी आहेत. देवीची अनेक रूपे आहेत. दिग्पाल आहेत. अतिशय नाजूक कोरीवकाम असलेली अशी शेकडो शिल्पे इथे आहेत. कोरीव स्तंभांच्या रांगा आहेत. पाने, फुले, पक्षी,प्राणी आहेत. 

अप्रतिम कलाकुसर 

अप्रतिम कलाकुसर 

अप्रतिम कलाकुसर 

तुंबरु?

अप्रतिम कलाकुसर 

विविध भावमुद्रा 

अप्रतिम कलाकुसर 

शंख, चक्र, गदा, पद्म ही आयुधे कोणत्या क्रमाने कोणत्या हातात आहेत ह्यावरून विष्णुरूप बदलते. अशी अनेक रूपे आपल्याला वरील फोटोत पाहायला मिळतात. 

अप्रतिम कलाकुसर 

अप्रतिम कलाकुसर 

अप्रतिम कलाकुसर 

इकडे आपल्याला महिषासुर मर्दिनी दिसते आहे. ( डावीकडून चौथे शिल्प) दुर्दैवाने माझ्याकडे महिषासुरमर्दिनीच्या शिल्पाचे समोरून काढलेले छायाचित्र नाही. 

एका पायाने महिषासुराला दाबून त्यावर ती आघात करताना दिसते आहे. तिच्या हातात अनेक आयुधे आहेत. त्रिशुळ, बाण, ढाल, भाला, पाश, अंकुश, चक्र अशी विविध आयुधे आपण ओळखू शकतो. बारकाईने पाहिलेत तर देवीचे वाहन असलेल्या सिंहाने महिषासुरावर मागून हल्ला चढवलेला आहे. 

देवीचा चेहरा मात्र अगदी शांत दाखवला आहे. म्हणजे महिषासुराला नेस्तनाबूत करणे ही तिच्यासाठी जणू क्षुल्लक गोष्ट आहे!! 

अप्रतिम कलाकुसर 

अप्रतिम कलाकुसर 

अप्रतिम कलाकुसर 

नक्षी 

नक्षीतले विविध प्रकार आपण इथे बघू शकतो. आपण वरील फोटोत पहिले तर केवळ आंब्याच्या पानाची तोरणेच तीन प्रकारची चितारलेली दिसतील. केवढे कल्पनावैभव आहे हे!

पटोला साडीवर आज आपण जी नक्षी पाहतो तशीच नक्षी इथे आढळते. तेव्हा कदाचित इथूनच हातमाग कारागिरांना साडीची नक्षी सुचली असेल का?

पटोला नक्षीचे स्फुर्तीस्थान?

अप्रतिम कलाकुसर 

शरणागत?

अप्रतिम कलाकुसर 

अप्रतिम कलाकुसर 

प्रत्येक स्तंभ, मार्गिका आणि त्यावर कोरलेली शिल्पे देखणी, प्रमाणबद्ध आणि सुंदर तर आहेतच पण अगदी सजीव वाटावी अशी आहेत. त्यामुळे ही 'रानी की वाव' विलक्षण कलात्मक आहे. 

या विहिरीची रचना पावसाचे पाणी साठवून मग ते उर्वरित वर्षात वापरता यावे ह्या दृष्टीने केली गेली होती. जलव्यवस्थापनाच्या दृष्टिकोनातून ही वास्तू अभियांत्रिकी आणि स्थापत्यकुशलतेचे उत्तम उदाहरण आहे.

अजून एक विशेष म्हणजे जैन भिक्षू मेरुतुंगा यांच्या १३०४ च्या एका रचनेत उल्लेख आहे की, नरवराह खंगारा यांची कन्या उदयमतीने पाटण येथे ही पायऱ्यांची विहीर बांधली.

एखाद्या राणीचे नाव तिच्या माहेरच्या राजवंशावरून दिलेले असणे वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. खंगार हा एक लढवय्या, शूर असा प्राचीन राजवंश आहे. 

त्याच रचनेत असेही लिहिलेले आहे की, या विहिरीचे काम १०६३ मध्ये म्हणजे राजा भीमदेवाच्या मृत्यूनंतर लगेचच सुरू झाले आणि ती पूर्ण होण्यासाठी २० वर्षे लागली. 

'रानी की वाव' मध्ये संध्याकाळी एक ध्वनिप्रकाश कार्यक्रम म्हणजेच लाईट अँड साउंड शो असतो. ह्या कार्यक्रमात ह्या जागतिक वारसा स्थानाचा इतिहास सांगितलं जातो. पण आम्ही गेलो तेव्हा पाऊस असल्याने तो कार्यक्रम बंद होता. 

सुरक्षेच्या कारणास्तव 'रानी की वाव' चा काही भाग पर्यटकांना खुला केलेला नाही. त्यामुळे तो आपल्याला बघता येत नाही.

सर्वात मागचा भाग आहे तो सर्वात खोल आहे. तिकडे तुम्हाला जाता येत नाही. पण तुम्ही विहिरीच्या बाहेरच्या बाजूने मागे गेलात तर साधारण असे दृश्य दिसते. 

रानी की वाव 

तिथल्या भागाची तुम्ही झूम करून छायाचित्रे काढलीत तर तुम्हाला लक्षात येते की ही वाव मूळ स्वरूपात असेल तेव्हा त्याचे वैभव कसे असेल! किती बारीक कलाकुसर केलेली आहे!अक्षरशः एक इंचही जागा मोकळी सोडली नाही. 

रानी की वाव 

'रानी की वाव' ही गुजरातमधील पायऱ्यांच्या वास्तुकलेचा एक उत्कृष्ट आणि सर्वात मोठा नमुना मानली जाते. या वारसास्थळाचे महत्त्व लक्षात घेऊन 2014 साली, 'रानी की वाव'चा समावेश जागतिक वारसास्थळांच्या यादीत केला गेला.

स्थापत्यशास्त्र आणि भूमिती म्हणजेच विज्ञान, संस्कृती, इतिहास, हिंदू धर्माची तत्वे अशा अनेक गोष्टी इथे आपल्याला पाहायला मिळतात. 

जागतिक वारसास्थळांच्या यादीत सर्वांत स्वच्छ स्थान म्हणून, या जागेचा सन्मान झाला आहे. संपूर्ण परिसर पुरातत्व खात्याने अतिशय चांगला ठेवला आहे. हा परिसर पाहिल्यावर 'रानी की वाव' ला सर्वात स्वच्छ जागतिक वारसा स्थानाचा पुरस्कार का मिळाला असेल ते अगदी सहज समजते!

परिसर 

परिसर 

परिसर 

परिसर 

परिसर 

'रानी की वाव' गुजराथेत असली तरी तिचे चित्र आपल्या सगळ्यांच्या पाकिटात असते!!आपल्या शंभराच्या नोटेवर 'रानी की वाव' विराजमान आहे. 

प्रतिमा आणि प्रत्यक्ष! 

आणखी एका गोष्टीचा विशेष उल्लेख करावासा वाटतो ते म्हणजे ह्या स्थानाची माहिती ब्रेल लिपीत देखील तिथे लावली आहे. पुरातत्व खात्याची ही संवेदनशीलता अभिनंदनीय आहे. 

ब्रेल 

#Rani ki Vav #UNESCOWorldHeritage, #Patan, #GujaratTourism, #Stepwell, #IncredibleIndia, #IndianHistory, #ArchitecturalMarvel और #CulturalHeritage #QueenStepwell, #PatanStepwell #History, #Architecture, #StepwellWonders, #AncientArchitecture, #IndianHistory, #CulturalHeritage, #Carvings #UNESCO, #WorldHeritageSite #रानीकीवाव, #गुजरातपर्यटन, #भारतीयविरासत, #इतिहास