कोस्टल कर्नाटक- २ मंगळुरू, मुलकी, उचिल, उडुपी

 आमच्या कोस्टल कर्नाटक सहलीचा दुसरा दिवस सुरु झाला तो काद्री मंजुनाथ मंदिर भेटीने. हे मंदिर अतिशय प्राचीन आहे. भारद्वाज संहितेत ह्या मंदिराचा उल्लेख आहे. त्या काळात ह्या भागाला सुवर्ण कदलीवन म्हटले जात होते आणि ह्या मंदिराला सर्वसिद्धिमहास्थान किंवा सर्वसौभाग्यदायक महास्थान असे म्हटले जाई. परशुरामाच्या तपाने प्रसन्न होऊन ब्रह्म,विष्णू आणि महेश ह्यांनी एकत्रितपणे मंजूनाथाच्या रूपात स्वतःला प्रगट केले असे कथा सांगते. 

नाथ संप्रदायाच्या गोरक्षनाथ आणि मच्छिन्द्रनाथ ह्यांनी देखील ह्या मंदिराला भेट दिली होती आणि ह्या भागात वास्तव्य केले होते असे सांगितले जाते. 

मंदिर खूप भव्य आहे. मुख्य देवता शंकर - मंजुनाथ आहे. मंदिराच्या आवारात गणेश, दुर्गा, हनुमान,अय्यप्पा, नागदेवता अशी मंदिरे आहेत. जवळच एक तलाव आहे. हे मंदिर काद्री टेकडीवर वसलेले आहे. जवळच काद्री हिल पार्क नावाचे एक भव्य उद्यान आहे. एक लहानसे तळे देखील जवळच आहे. स्नानासाठी कुंड ह्या मंदिराच्या आवारातच आहेत. एकूणच परिसर रम्य आणि मंदिरातील ऊर्जेने भारलेला आहे. अनेक भाविक इथे भेट देत असतात. 

काद्री मंजुनाथ मंदिर 

काद्री मंजुनाथ मंदिर 

काद्री मंजुनाथ मंदिर 

काद्री मंजुनाथ मंदिर 

काद्री मंजुनाथ मंदिर 

सर्वच मंदिरातील देवतांचे फोटो काढण्यास अनुमती नव्हती. त्यामुळे ते फोटो माझ्याकडे नाहीत. हे वर दिलेले फोटोज मंदिर परिसरातील आहेत. 

ह्या नंतर आम्ही ज्या मंदिरात गेलो ते होते मंगलादेवी मंदिर. मंगळुरूच्या बोलारा भागात हे अत्यंत प्राचीन मंदिर आहे आणि शहराचे नाव ह्याच मंदिरावरून मंगळुरु असे पडले आहे. 

माझ्याकडे ह्या मंदिराचा फोटो नाही. पण तिथल्या दुकानातून देवीसाठी सुंदर वेणी घेतली होती ती दाखवते!! ह्या संपूर्ण भागात फार छान फुलांची दुकाने आहेत. 

सुंदर गुंफण 

मच्छिन्द्रनाथ आणि गोरखनाथ जेव्हा ह्या भागात आले तेव्हा त्यांनी तुळूनाडूच्या त्यावेळच्या राजाला म्हणजेच राजा कुन्दवर्मनला सांगितले की पूर्वी ह्या भागात मंगलादेवीचे जागृत मंदिर होते. राजाने त्यांनी सांगितलेल्या ठिकाणी शोध घेतला. जमीन खोदल्यावर राजाला एक अभिषेक पात्र आणि शिवलिंग सापडले. त्याच जागेवर राजाने मंगलादेवीचे भव्य मंदिर बांधले. ही कथा सांगितली जाते ती नवव्या शतकातील. पण मंगलादेवीचे मूळ मंदिर म्हणजे ज्या मंदिराच्या खुणा नवव्या शतकात राजा कुंदवर्मनला सापडल्या ते मंदिर परशुरामाने बांधले होते असे मानले जाते. 

मंगळुरु मध्ये हे मंदिर महाथोबारा मंदिर म्हणून ओळखले जाते. प्राचीन, महान असा ह्याचा अर्थ असावा. 

मंदिरात शिरतानाच उजव्या हाताला दहा बारा पायऱ्या चढून गेले की नागदेवतेचे मंदिर आहे. मुख्य मंदिराच्या समोर उंच आणि अष्ट दिक्पालांच्या मूर्ती कोरलेला असा सुंदर जयस्तंभ आहे. मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर ताम्रपट्टीवर मंदिराशी संबंधित प्रसंग तसेच सिंह कोरलेले आहेत. 

मुख्य मंदिर सुंदर नक्षीदार लाकडी खांबांनी सुशोभित आहे. देवीची आसनाधिष्ठित प्रसन्न मूर्ती, तिची पूजा, तिच्यावरचे ताज्या फुलांचे हार, मंदिरातील शांतता आणि भक्तिभाव सगळेच मंदिरात अजून थोडा वेळ थांबावे असे वाटायला लावणारे आहे. 

आम्ही ह्या मंदिरात २७ फेब्रुवारीला होतो. मराठी भाषा गौरव दिवस होता. आमचे मराठी बोलणे ऐकून पूर्वी मुंबईला राहिलेली आणि आता लग्नानंतर मंगळुरुला राहणारी एक मुलगी इतक्या प्रेमाने बोलायला आली. मराठी बोलताना तिला होणारा आनंद अगदी तिच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत होता. आमचा 'मराठी भाषा गौरव दिन' खऱ्या अर्थाने साजरा झाला! 

तिने आम्हाला आम्ही काय काय पाहणार विचारल्यावर आम्ही सांगितले की आम्ही तिथून उडुपीला जाणार आहोत. तिने आम्हाला सांगितले की उचिलच्या महालक्ष्मी मंदिरात अवश्य जा. 

आम्ही गाडीनेच जाणार होतो आणि आमच्या उडुपीच्या वाटेवरच मंदिर होते. म्हणून आम्ही सांगितले की अवश्य जाऊ आणि त्याप्रमाणे गेलो सुद्धा. 

उचिलचे हे महालक्ष्मी मंदिर एक सुंदर प्रसन्न मंदिर आहे. कोल्हापूर आणि मुंबईच्या महालक्ष्मीनंतर हे देवीचे जागृत स्थान मानले जाते. आम्ही गेलो तर मंदिरात आरती सुरु होती. त्यात आम्हाला सहभागी होता आले. मंदिराच्या मागील दोन्ही कोपऱ्यात वेगवेगळी मंदिरे आहेत. मागच्या बाजूला भोजन मंडप आहे. 

लाकडी कोरीवकाम केलेल्या मंदिर सभागृहातील मूर्ती लक्षवेधक आहेत. मंदिर सजावटीतील मूर्ती जुन्या प्रकारच्या केलेल्या असतील तरी सर्व काम नव्याने केले आहे ते दिसते. नुकताच मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला असावा. 

पण त्याच्याही आधी, मंगळुरुहुन निघाल्यावर आम्ही पाहिले ते मुलकी बाप्पानाडूचे श्री दुर्गा परमेश्वरी मंदिर. मंगळूरुपासून साधारण ३० किलोमीटर अंतरावर ते आहे. तो दिवस योगायोगांनी भरलेला आणि भारलेला होता. आम्ही मंदिरात गेलो तर समोरच देवीच्या विग्रहाची सवाद्य मिरवणूक चालू होती. ती आम्हाला अनुभवता आली. त्या वेळी अशी मिरवणूक असते हेही आम्हाला माहिती नव्हते. त्यामुळे तिथे पोचताक्षणीच अनपेक्षितपणे तो आनंद योग आमच्या वाट्याला आला. आम्हाला दोन प्रदक्षिणा पाहता आल्या. 

मंदिरात फोटो काढण्याची अनुमती नाही. पण ह्या प्रदक्षिणेचा विडिओ अनुमती घेऊनच काढला आहे. तो आपल्याला पाहता येईल. ह्या आधीच्या प्रदक्षिणेच्या त्यांनी विग्रह डोक्यावर धरला होता. आता ह्या व्हिडिओत दिसते आहे त्या प्रदक्षिणेच्या वेळी हातात धरला आहे. त्याचेही काही नियम असावेत. 

Shri Durga Parameshwari Mulaki 

https://youtu.be/DJrPI2_9VrM

ह्या व्हिडिओत दिसते आहे त्यावरून मंदिर किती सुंदर असेल ह्याचा अंदाज येईलच. साधारण ८०० वर्षे जुने, केरळ पद्धतीचे मंदिर, नक्षीदार खांब, समयांचा मंद प्रकाश अतिशय सुखद अनुभूती होती ती. मंदिरे अशीच असावीत, स्वच्छ, नीटनेटकी, नैसर्गिक प्रकाशातील आणि फोटो काढण्याची अनुमती नसलेली! त्यामुळे अतिशय निवांत मनाने दर्शन घेता येते! 

हे मंदिर शांभवी नदीच्या काठावर होते असे म्हटले जाते. आता नदी आणि मंदिराच्या मध्ये बरेच काही आहे. नदीने प्रवाह बदलला की पाणी आटले की तिथे भराव घालून जमीन करून वस्ती झाली? माहिती नाही. 

मंगळुरूहून निघाल्यापासून आपल्याला हिरवीगार झाडी, चांगले रस्ते, समुद्र किंवा नद्या दिसत राहतात. प्रवास फार आनंदाचा होतो. 

आम्ही गुरूपूरा, नंदिनी, शांभवी, पांगला, उद्यवारा, इतक्या सगळ्या नद्या मंगळुरु- उडुपी प्रवासात पार केल्या. मंगळुरु- उडुपी अंतर आहे साधारण पन्नास ते साठ किलोमीटर! म्हणजे बघा प्रवास किती सुंदर असेल! 

उडुपीच्या कृष्ण मंदिराच्या भेटीची कथा आणखीच वेगळी. तुमच्यापैकी जे कोणी उडुपीला जाऊन आले आहेत त्यांच्या लक्षात असेल की तिथे एक खिडकीला उभ्या आडव्या चांदीच्या नक्षीदार पट्ट्या लावलेली अशी चौकट आहे. त्या चौकटीला नऊ छिद्रे आहेत. ह्या छिद्रातून आपण कृष्णाचे दर्शन घ्यायचे. ह्या खिडकीला नवग्रह किंडी असे म्हणतात. 

दर्शनासाठी आधी मोठी रांग असते. त्यातून आपण खिडकीपर्यंत पोचलो की काही सेकंद तिथे थांबता येते. गर्दीच एवढी असते की आपल्याला लगेचच बाजूला व्हावेच लागते. 

खिडकीतून म्हणजे लहानशा छिद्रातून आत पाहताना, आतल्या अंधाराला डोळे सरावून मूर्ती कुठे आहे हे कळेपर्यंत बाजूला होण्याची वेळ येते. 

मला वाटले होते की इथे असे दर्शन आधी खिडकीतून घ्यायचे आणि नंतर मग गाभाऱ्यासमोर जाऊन संपूर्ण दर्शन घेता येते. तसे गाभाऱ्यात जाऊन दर्शन घेताच येत नाही, झाले ह्या नवग्रह किंडीतून तेच उडुपीच्या कृष्णमूर्तीचे दर्शन आहे..हे कळल्यावर मन फार खट्टू झाले. मूर्ती नीट दिसली सुद्धा नाही असे आम्ही हळहळत बोलत होतो. आमच्या शेजारी एक उडुपीच्या बाई उभ्या होत्या. त्या रोज येत असाव्यात. त्यांनी विचारले की तुम्हाला परत दर्शन घ्यायचे आहे का? आम्ही अत्यंत आनंदाने 'हो' म्हणालो. पण इतकी मोठी रांग परत लावणे कठीण होते. पण त्यांनी आम्हाला थेट त्या नवग्रह खिडकीजवळ नेऊन दर्शन करवले. 

हा खरोखर भाग्य योग होता. ओळख ना देख, भाषा पण वेगळी..पण त्यांना आमच्या मनातला भाव कळला. इतक्या लांबून येऊन आम्हाला मूर्ती दिसलीच नाही तर किती हळहळ वाटत असेल हे त्यांनी जाणले आणि आम्ही न म्हणताही त्यांनी पुन्हा दर्शन करवले. 

ह्या अजब घटनेला काय म्हणावे? माणुसकी, भक्ती की उडुपीत आलेल्या पाहुण्यांचे मन जाणून आदरातिथ्य म्हणून पुन्हा दर्शन करवणे?? 

नंतर त्यांच्याशी गप्पा मारताना आम्ही म्हटले, "किती गर्दी आहे आज ही." तर त्या म्हणाल्या, "तरी आज एकादशी आहे. जेवण नाही. म्हणून गर्दी कमी आहे! नाहीतर रोज ह्यापेक्षा खूप जास्त गर्दी असते!" 

उडुपीचे मंदिर चविष्ट प्रसादभोजनासाठी प्रसिद्ध आहे. सर्व जगभर प्रसिद्ध असणाऱ्या उडुपी खाद्यसंस्कृतीचा उगम ह्या कृष्ण मठातच आहे. मठातले सात्विक भोजन म्हणून उदयास आलेली ही संस्कृती नंतर विकसत गेली. आता जगभर उडुपी रेस्टॉरंट्स आहेत. थट्टेने म्हटले जाते की नील आर्मस्ट्राँग चंद्रावर गेला तेव्हा तिथे आधीच एक उडुपी रेस्टॉरंट होते! थट्टेचा भाग सोडला तरी उडुपी रेस्टॉरंट मधील स्वच्छता, चव आणि पौष्टिक अन्नाचे गुणवर्णन करावे तेवढे थोडेच!

उडुपीचे मंदिर ज्याला मठ असेही म्हटले जाते त्याची स्थापना तेराव्या शतकात श्री मध्वाचार्यांनी केली. त्यांना ही मूर्ती समुद्रात बुडालेल्या जहाजात, गोपीचंदनाच्या ढिगात सापडली असे सांगितले जाते. असेही म्हणतात की ही मूर्ती प्रत्यक्ष रुक्मिणीच्या पूजेतील आहे.

इथे उडुपी मंदिरातील मूर्ती म्हणजे कृष्णाचे बालरूप आहे. मूर्ती उभी आहे पण नेहमीसारखी त्रिभंग ( मान. कंबर आणि पायात वाकलेली)अवस्थेतील नाही तर समचरण म्हणजे दोन्ही पाय जमिनीवर टेकलेले अशी आहे. हातात नेहमीसारखी बासरी किंवा सुदर्शन चक्र नाही तर चक्क ताक घुसळण्याची रवी आहे असे म्हणतात. आपल्याला त्या नवग्रह खिडकीतून बघताना हाराखाली झाकलेल्या मूर्तीच्या हातात काय आहे ते नीट दिसत नाही. रवी असेल असे लक्षातही येत नाही! गदा टेकवलेली असेल असे वाटते. पण मंदिराच्या बाहेर खूप दुकानांतून अगदी लहानशा रवीपासून ते महाकाय रवीपर्यंत सगळे प्रकार विकायला होते खरे. 

मंदिराच्या बाहेरच्या भिंतीला मागे एक खिडकी आहे. त्याला कनकदास किंडी म्हणतात. कनकदासाला मंदिरात प्रवेश नव्हता. पण त्याच्या भक्तीने श्रीकृष्ण प्रसन्न झाले. मंदिराच्या मागे कनकदास जिथे होता, तिकडे त्यांनी आपले तोंड वळवले. जणू भूकंप व्हावा तशी भिंतीला चीर पडली आणि त्यातून कनकदासाला देवाचे दर्शन झाले. त्याच्या भक्तीला गौरवण्यासाठी ती भेग बुजवून न टाकता उलट तिथे खिडकी बांधण्यात आली. 

उडुपीच्या श्रीकृष्ण मठ परिसरात आठ मठ आहेत. इथे केवळ पूजा अर्चा चालत नाही तर शिक्षण आणि शास्त्रचर्चा चालते. त्या आठ मठांच्याकडे ओळीने मुख्य मंदिरातील पूजेचे आणि व्यवस्थापनाचे अधिकार असतात. पालीमरु, अडमरु, कृष्णपुरा, पुट्टीगे, शिरुरु, सोधे, कणियुरु आणि पेजावर हे ते अष्टमठ. एक मोठा चौकोनी परिसर त्यात तीन बाजूनी हे आठ मठ आणि उरलेल्या बाजूला मध्यभागी मुख्य मंदिर अशी त्या परिसराची रचना आहे. ह्या सर्व मठांची रचना, इमारती, त्यातील विद्यार्थ्यांची लगबग ह्यामुळे आपण एकदम जुन्या काळात आहोत असाच भास होतो. काही शतकांपूर्वी इथे केवढे अध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक वैभव नांदत असेल ह्याची जाणीव होते. 

तर आता पाहू या उडुपीचे फोटोज. अर्थातच मुख्य मंदिरात फोटो काढता येत नाहीत. हे सर्व बाहेरचे फोटो आहेत. 

प्रवेशद्वार 

मंदिर परिसर 

उडुपी श्रीकृष्ण मंदिर 

परिसर आणि अष्टमठ 

मंदिराशेजारचा तलाव 

कनकदास किंडी 

मुख्य मंदिरातील गाभाऱ्याच्या बाहेरच्या सभागृहाला मला वाटते पावसापासून वाचण्यासाठी खूप उतरते छप्पर केलेले आहे. तसेच गर्दी अतोनात असते. तेलातुपाचे दिवे जळत असतात. ह्या सगळ्यांमुळे एखाद्याला घुसमटू शकते. श्वास घ्यायला त्रास होऊ शकतो. 

 तसेच ज्यांना चालणे सहजशक्य नाही त्यांच्यासाठी ह्या मंदिरातील रांग जास्त लांब अंतराची आहे असे वाटू शकते. आपण चपला काढतो तिथपासून एक चढाचा रस्ता आहे. तिकडून रांग सुरु होते. एक वळसा घेऊन ती खाली उतरते आणि त्यापुढे मुख्य मंदिरातील रांग सुरु होते. दर्शनासाठी किती वेळ लागेल त्याचा अंदाज गर्दीवर अवलंबून आहे! 

उडुपी श्रीकृष्ण मंदिराच्या अगदी जवळ उडुपी श्रीकृष्ण मंदिरापेक्षाही प्राचीन अशी दोन शिवमंदिरे आहेत. एक आहे चंद्रमौलीश्वर आणि दुसरे आहे अनंतेश्वर. 

चंद्रमौलीश्वर मंदिर म्हणजे जिथे चंद्राने तपश्चर्या केली ते मंदिर असे सांगितले जाते. पण अर्थात असे भारतात अनेक ठिकाणी सांगितले जाते. आपण भावार्थ इतकाच घ्यायचा की हे एक पुरातन पवित्र स्थान आहे. हे मंदिर साधारण आठव्या शतकातील आहे असे म्हणतात. 

अनंतेश्वर मंदिरात मध्वाचार्यांच्या माता पित्यानी पुत्रप्राप्तीसाठी बारा वर्षे तपश्चर्या केली होती असे सांगितले जाते. हे मंदिर दुसऱ्या शतकातील आहे. इथे शैव आणि वैष्णव दोन्ही पंथांचे भाविक पूजा करतात. अनंतेश्वर मंदिराच्या बाहेर मोठी जवळपास तीस चाळीस फूट उंच दीपस्तंभ आहे. मंदिर परिसर असे शीर्षक असलेला वर एक फोटो आहे. त्यात आपण हा दीपस्तंभ पाहू शकाल.

दिवसाचा शेवट अर्थातच उडुपीच्या सुप्रसिद्ध वूडलॅंड्स रेस्टॉरंटमधील सुग्रास भोजनाने झाला! 

#CoastalKarnataka #Mangalore #Udupi #Mulki #KarnatakaTourism #ExploreKarnataka #SouthIndiaTravel #IncredibleIndia #KadriManjunathTemple #MangaladeviTemple #UchilaMahalakshmi #AncientTemples #SpiritualTravel #KarnatakaTemples  #MarathiTravelBlog #MarathiTravelogue #TravelInMarathi #मराठीब्लॉग #पर्यटन #मंगळुरू #SilverVeganTravels