मथुरेचे कृष्ण जन्मस्थान मंदिर: इतिहास, महत्त्व आणि दर्शन

 मथुरा म्हणजे कंस. मथुरा म्हणजे तुरुंग. हे खरे होतेच. पण मथुरा म्हणजे कृष्ण जन्म हे ही खरेच ना! 

श्रीकृष्ण जन्मभूमी मंदिर 

मथुरेच्या बाजाराला दही, दूध, लोणी घेऊन जाणाऱ्या गवळणी तर अगदी बालवाडी पासूनच स्नेहसंमेलनात आपण सगळेजण पाहत आलो! पुढे नाटक, सिनेमा, वग या सगळ्यात या मथुरेने आपला पाठपुरावा केलेला असतो. शिवाय ‘अयोध्या केवल झांकी हैं ..काशी मथुरा बाकी हैं’ ही घोषणाही आपण ऐकलेली असतेच.

अयोध्या मथुरा माया काशी कांची अवंतिका

पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः॥ 

सप्तपुरी स्थान असलेली आणि श्रीकृष्णाच्या आधीपासून अगदी रामायण काळापासून असलेली ही मथुरा. शत्रुघ्नाने लवणासुराला मारून मथुरेची स्थापना केली असे पौराणिक कथांत वाचायला मिळते. वाल्मिकी रामायणांत देखील तसा उल्लेख आहे. तर यमुनेच्या तीरावर असलेल्या या प्राचीन नगरी मथुरेला कृष्णजन्मभूमी पाहण्यासाठी आम्ही यावर्षीच्या श्रावणात म्हणजे दिनांक १३ ऑगस्ट २०२६ ला पोहोचलो. स्टेशनवर बाहेर पडताच अनेक रिक्षावाले, टॅक्सीवाले आपल्या भोवती गोळा होतात. इथे ठाण्यात आपल्याला जिथे जायचे असेल तिथे यायला नकार देणारे रिक्षावाले सवयीचे असताना मथुरा, वृंदावन, अयोध्या, वाराणसी, प्रयागराज या सर्व प्रवासात प्रवाशांना नेण्यासाठी उत्सुक असणारे रिक्षावाले तेही इतक्या मोठ्या संख्येने, पाहून ‘घेता किती घेशील दो करांनी’ अशी आमची स्थिती झाली! किंबहुना ईश्वर जब देता हैं तो छप्पर फाड़के देता हैं ..ह्या वाक्प्रचाराचा प्रत्यय आला. कारण सतत आपल्याभोवती घोटाळणाऱ्या ह्या रिक्शावाल्याना संयमाने, शांतपणे ‘नाही’ असे सांगत राहणे हेच एक मोठे काम होऊन बसले!!

बरं, या संपूर्ण भागात वाहने तरी किती वेगवेगळी! सायकल रिक्षा, इ रिक्षा, ऑटो रिक्षा, टॅक्सी.. शिवाय काही ठिकाणी मोटरसायकलवर आपल्याला घेऊन जाणारे.. खरोखरीच चैन वाटत होती अगदी. स्पॉइल्ड बाय चॉईस' की काय म्हणतात तसे! 

मंदिराच्या कोपऱ्यावरच्या रस्ता 

आम्ही आधी द्वारकाधीश मंदिरात गेलो. तिथे जाण्याचा रस्ता एका छोट्या गल्लीतून आहे. त्यामुळे त्याच्या आधीच रिक्षातून उतरायला लागते. आम्ही पोहोचलो ती वेळ नेमकी आरतीची आणि नैवेद्य (तिकडे नैवेद्याला ‘भोग’ म्हणतात.) दाखवण्याची असल्याने मंदिरात तुंबळ गर्दी झाली होती. त्या ढकलाढकलीत जेमतेम दर्शन झाले. नंतर मंदिरात थोड्या वेळ बसल्यावर लक्षात आले की आता गाभाऱ्याजवळ अजिबात गर्दी नाही. मग पुन्हा जाऊन अगदी निवांत दर्शन घेतले!

द्वारकाधीश मंदिर 

द्वारकाधीश मंदिर प्रवेशद्वार 

मंदिराच्या चारी बाजूने दोन मजली हवेली असावी तशा खोल्या आहेत. मुख्य प्रवेशद्वाराखेरीज आणखीही दोन दारे आहेत. 

सगळीकडे असलेली प्रसन्न आणि गडद रंगांची उधळण पाहून आपण कृष्णाच्या भूमीत आहोत याची अगदी खूणगाठ पटते. आणि त्यात हे तर राजाधिराज द्वारकाधीशाचे मंदिर! मग तिथली कलाकुसर आणि वैभव पाहण्याजोगे आहे.

द्वारकाधीश मंदिर 

बांधकामावर राजस्थानी पद्धतीची खूप ठळक छाप आहे.आत्ताचे हे मंदिर साधारण सव्वा दोनशे वर्ष जुने आहे. १८१४ मध्ये ग्वाल्हेर राज्याचे खजिनदार असलेल्या सेठ गोकुळदास पारेख ह्यांनी हे मंदिर बांधले आहे. त्या आधीही ह्या स्थानावर मंदिर होते का? असेल तर ते कोणी बांधलेले होते ह्याची काही माहिती सापडली नाही.

काळ्या कळकुळीत दगडातील श्रीकृष्णाची मूर्ती आणि पांढऱ्या संगमरवरतील राधेची मूर्ती या देवळातील मुख्य देवता आहेत. या खेरीज परिसरात इतर अनेक देवताही आहेत. 

या मंदिरातली झुलन यात्रा प्रसिद्ध आहे. झुलनयात्रा म्हणजे कृष्णाच्या जीवनावर अनेक देखावे, हलणाऱ्या पुतळ्यांच्या स्वरूपात सादर केले जातात. रोषणाई असते, सजावट असते. आम्हाला या मंदिरातली झुलनयात्रा तर बघायला मिळाली नाही. पण नंतर याच प्रवासात दुसऱ्या एका मंदिरात झुलन यात्रा बघण्याचा योग मात्र आला. 

द्वारकाधीश मंदिरात आत मात्र फोटो काढायला अनुमती नाही. त्यामुळे आतले फोटो माझ्याकडे नाही. 

या मंदिराच्या स्थानावर श्रीकृष्णाच्या आयुष्यातला कोणता प्रसंग घडला असे काही कळले नाही. मात्र जवळच असलेल्या विश्राम घाटावर कंसाला मारून झाल्यावर श्रीकृष्णाने विश्रांती घेतली होती हा उल्लेख मात्र सापडला. इथून जवळच कुब्जा आणि कृष्णभेटीचा प्रसंग घडला असे सांगितले जाते.

विश्राम घाटावरून यमुना 

यमुना धर्मराज मंदिर 

हनुमान मंदिर 

विश्राम घाट कमान 

या विश्राम घाटावर आणि घाटाच्या आजूबाजूला अनेक मंदिरे आहेत. नुसती मंदिरेच आहेत असे नाही, तर तिथे जाणारे, पूजा करणारे भाविक आहेत. पुजारी आहेत. त्यामुळे ती मंदिरे जिवंत जागती वाटतात. 

मथुरेतील आमच्या दृष्टीने सर्वात महत्वाचे ठिकाण होते ते म्हणजे कृष्णजन्मभूमी. कटरा केशवदेव मंदिर. इथेच कंसाने तुरुंग बांधला होता. इथेच कृष्णाचा जन्म झाला. 

मंदिराकडे जाणारा रस्ता 

श्रीकृष्णाच्या वडिलांचे नाव वसुदेव आणि आईचे नाव देवकी होते. कंस हा उग्रसेनाचा मुलगा म्हणजेच कृष्णाचा चुलत मामा होता. उग्रसेनाला कैदेत टाकून तो स्वतः मथुरेचा राजा झाला होता. अतिशय दुष्ट, जुलमी आणि असुरी प्रवृत्तीच्या ह्या राजाच्या राजवटीने प्रजाजन त्रस्त झाले होते. 

देवकीचा आठवा पुत्र कंसाचा वध करील अशी आकाशवाणी झाल्यामुळे मृत्यूभयाने घाबरलेल्या कंसाने देवकी आणि वसुदेव यांना तुरुंगात टाकून त्यांच्या सात अपत्यांचा जन्म होताच वध केला होता. आठवे अपत्य म्हणजे कृष्ण. कृष्णाच्या जन्माची, त्याच्याजागी नंदाची मुलगी जी योगमायेचे रूप मानली जाते तिची अदलाबदल होण्याची कथा आपणां सर्वाना माहितीच आहे. 

जन्मस्थान मंदिराचे प्रवेशद्वार भव्य आहे. त्यावर रथारूढ श्रीकृष्ण आहे. अशी भव्य प्रवेशद्वारे अनेक आहेत. त्यांच्यावर कृष्णाच्या जीवनातील प्रेरणादायी प्रसंगांचे सुंदर चित्रण असलेले पुतळे आहेत. औरंगझेबाने मूळ मंदिर पाडून तिथे बांधलेली मशीद आणि आत्ताचे मंदिर हे अगदी एकमेकांला चिकटून आहे. कोर्टात ह्या स्थानाविषयी अनेक वर्षे केस चालू आहे. परिणाम स्वरूप सध्या ह्या मंदिरात लष्कराचा कडक पहारा असतो.

श्रीकृष्ण जन्मभूमी मंदिर 

श्रीकृष्ण जन्मभूमी मंदिर 

श्रीकृष्ण जन्मभूमी मंदिर 

आपले सर्व सामान प्रवेशद्वारजवळ उभारलेल्या कक्षात जमा करावे लागते. अगदी मोबाईल फोन, स्मार्ट वोच, बॅटरी ऑपरेटेड किल्ल्या काहीही आत नेता येत नाही. त्यामुळे आपोआपच आतले फोटो देखील येत नाहीत!!

प्रशासनाने सोय मात्र अतिशय उत्तम केली आहे. भव्य परिसर आहे, सुनियोजित व्यवस्था आहे. कितीही गर्दी झाली तरी रांगा लावून सुरळीत दर्शन घेता येईल अशी व्यवस्था केली आहे. 

श्रीकृष्ण जन्मभूमी मंदिर 
📷mathura.nic.in 

(ह्या फोटोत डावीकडे मागे अगदी चिकटून असलेली मशीद देखील दिसते आहे. )

ह्या स्थानावर कृष्णजन्मस्थान मंदिर साधारण गेली ५००० वर्षे आहे. कृष्णाचा पणतू व्रज ह्याने सर्वप्रथम हे मंदिर बांधले होते असा उल्लेख सापडतो. त्यानंतर काळाच्या ओघात अनेकदा ह्या मंदिराचे पुनरुज्जीवन अनेक राजांनी केले. आक्रमकांनी ते अनेकदा तोडले. पण त्या नंतर पुन्हा एखाद्या पराक्रमी राजाने ते भव्य स्वरूपात बांधले अशा नोंदी आढळतात. 

इ.स. ८०० मध्ये विक्रमादित्याच्या काळात बांधण्यात आलेले मंदिर इ.स.१०१७-१८ मध्ये गझनीच्या महमूदाने तोडले. इ.स.११५० मध्ये महाराजा विजयपाल देव यांच्या राजवटीत आधीच्या मंदिरापेक्षा भव्य मंदिर बांधले गेले. ते सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीला सिकंदर लोदी याने नष्ट केले.

नंतर ओरछाचे राजा वीरसिंह जू देव बुंदेला ह्यांनी मंदिराचे अवशेष असलेल्या जागेवर पूर्वीपेक्षाही अधिक भव्य असे मंदिर बांधले. असे म्हणतात की हे मंदिर इतके उंच आणि विशाल होते की आग्रा येथूनही दिसत असे.

१६७० मध्ये मंदिर पाडून त्याच्याच सामग्रीतून मंदिराच्या जागेवर मशीद बांधण्याचा औरंगजेबाने हुकूम दिला आणि मग त्या नव्याने बांधलेल्या मशिदीत औरंगजेब नमाज अदा करायला गेला. 

या ईदगाहच्या मागील जागेवर पंडित मदन मोहन मालवीय यांच्या प्रेरणेने पुन्हा एक मंदिर स्थापन करण्यात आले. तेच हे सध्याचे मंदिर. सध्या ह्याच शाही ईदगाह संबंधी कोर्टात केस चालू आहे. 

आताचे अस्तित्वात असणारे मंदिर भव्य आहे. परिसरात अनेक देवतांची मंदिरे आहेत.

राधा कृष्ण मंदिर
📷mathura.nic.in 

अनेक भाविकांना सामावून घेईल इतके भव्य सभागृह असणारे राधाकृष्ण मंदिर आहे, हनुमान मंदिर आहे, शंकराचे आहे. केशवदेव मंदिर आहे, गिरिराजजी मंदिर आहे, दुर्गादेवी मंदिर आहे. शेजारीच देवीचे आणखी एक मंदिर आहे. अष्टभुजा योगमाया देवी इथेच प्रगट झाली होती असे मानले जाते. 

कारागृहात झालेल्या, कृष्णाच्या जन्माचे प्रतीक म्हणून कृष्णजन्मस्थानी जाणारी भिंत आपल्याला तुरुंगाच्या गजांसारखी आणि भिंतींसारखी केलेली दिसते. शेजारीच तुरुंगाच्या भिंतीसारख्या मार्गाने पुढे गेल्यावर एक खोली येते. त्यालाच आपण गर्भगृह म्हणू शकतो. तिथे कृष्णाचा पाळणा ठेवला आहे. तिथेच आपण बालमूर्तीचे दर्शन घेतो. 

श्रावण महिन्यात इथे दिवसानुसार, तिथीनुसार वेगवेगळ्या रंगछटांची प्रकाश योजना आणि संपूर्ण सजावट असते. आम्ही गेलो तेव्हा हिरव्या रंगछटेची संपूर्ण सजावट होती. ह्या संपूर्ण परिसरात अतिशय प्रसन्न असे वातावरण आहे. जगभरातून इथे हिंदू भाविक भेट देत असतात.

वरच्या मजल्यावर गेलात की जो पूर्वीच्या मंदिरातला गाभारा होता आणि आताच्या मंदिराची जी शेवटची भिंत आहे तिथे जाऊन यायला विसरू नका. आपल्या मनात कृष्ण इतका वसलेला असतो की तिथे संगमरवरात जे नैसर्गिक डिझाईन असते ते देखील आपल्याला श्रीकृष्णासारखेच दिसते! गंमत म्हणजे असे वाटणारे आपण एकटेच नसतो, तर आपल्या आसपासच्या अनेक भाविकांना तसेच वाटत असते!

प्रत्यक्ष श्रीकृष्ण जन्मस्थानावर पूर्वीचे मंदिर होते, ते पाडून मशीद बांधली गेली आहे. त्यामुळे आता कोर्टाचा निकाल काय लागतो? ती जमीन देवस्थानाला मिळते का? प्रत्यक्ष जन्मस्थानी भव्य मंदिर बांधले जाते का ह्याकडे साऱ्यांचे लक्ष लागलेले आहे.

श्रीकृष्ण जन्मस्थान मंदिर प्रवेशद्वार 

रात्रीची रोषणाई 
📷mathura.nic.in 

अवांतर माहिती- श्रीकृष्ण जन्मस्थान मंदिर उन्हाळ्यात म्हणजे एप्रिल ते नोव्हेंबरमध्ये साधारण सकाळी ५ ते १२ आणि दुपारी ४ते ९.३० असे उघडे असते. हिवाळ्यात म्हणजे नोव्हेंबर ते एप्रिल मध्ये सकाळी ५.३० ते १२ आणि दुपारी ३ ते ८.३० असे उघडे असते. तेव्हा मंदिरात जाण्यापूर्वी चौकशी करून जा म्हणजे वेळ वाया जाणार नाही.

मथुरा हे गावच कृष्णमय आहे. मथुरा जंक्शनवर आपण बाहेर येतो तर हे दृश्य दिसते!

मथुरा जंक्शन 

#Shri Krishna Janmabhoomi, #Krishna Janmasthan Mandir, #Mathura Temple, #Birthplace of Lord Krishna, #Krishna Janmabhoomi Mathura, #Mathura Vrindavan Trip, #Places to Visit in Mathura, #Mathura Tourism, #Uttar Pradesh Tourism, #Incredible India, #Spiritual Travel India, #Indian Pilgrimage Sites, #Lord Krishna, #Hare Krishna, #Jai Shri Krishna, #Sanatan Dharma, #Hindu Temples, #Vaishnavism, #Braj Bhoomi, #श्रीकृष्ण जन्मभूमी, #कृष्ण जन्मस्थान मंदिर, #मथुरा मंदिर, #मथुरेचे कृष्ण मंदिर, #भगवान कृष्णाचे जन्मस्थान, #मथुरा वृंदावन दर्शन, #मथुरेतील प्रेक्षणीय स्थळे, #मथुरेत फिरण्याची ठिकाणे, #मथुरा प्रवास माहिती, #तीर्थक्षेत्र दर्शन, #भगवान श्रीकृष्ण, #जय श्रीकृष्ण, #ब्रजभूमी, #धार्मिक प्रवास, #कृष्ण भक्ती