१८९६ मध्ये पुण्यात प्लेगची साथ पसरली होती. १८९७ मध्ये आला ब्रिटिश सरकारचा संसर्गजन्य रोग विरोधी कायदा.
त्या कायद्याची अंमलबजावणी अतिशय अमानुषरीत्या केली गेली. लोकांच्या देवघरात ब्रिटीश अधिकारी प्लेग कमिशनर वॉल्टर चार्ल्स रँड ह्याचे सैनिक बुटासकट शिरु लागले. देवघरातले देव रस्त्यावर फेकू लागले. भारतीय धार्मिक, सामाजिक प्रथा परंपरांचा अनादर करत लोकांचा छळ केला गेला.
स्वैपाकघरातील लोणच्याच्या बरण्या, इतर खाद्यपदार्थ संसर्गाचे कारण सांगून उकिरड्यावर ओतले गेले. केवळ संशयावरून कित्येक लोकांचे घरगुती सामान जाळून टाकले. इतकेच करून ब्रिटिश सरकार थांबले नाही. तर प्लेगचे रुग्ण शोधण्याच्या नावाखाली घरातील स्त्रिया आणि वृद्ध ह्यांच्यावर अत्याचार केले गेले.
पुण्यातील जनतेत मोठा असंतोष पसरला. हा सगळा अत्याचार मुकाट्याने सहन करणे कठीणच होते. उन्मत्त रँडला अद्दल घडवण्याची योजना काही स्वाभिमानी तरुणांनी आखली. त्यात सहभागी होते चापेकर बंधू, म्हणजे दामोदर, बाळकृष्ण आणि वासुदेव चापेकर . त्यांच्यासमवेत होते त्यांचे अजून काही शूर मित्र.
२२ जून १८९७ला पुण्यात एक मोठा समारंभ ब्रिटिशांनी आयोजित केला होता. इंग्लडच्या राणीच्या म्हणजे राणी व्हिक्टोरियाच्या राज्यारोहणाचा हिरकमहोत्सव इंग्लंड मध्ये आणि इंग्रजांचे राज्य असलेल्या देशांत साजरा होत होता. त्यानिमित्ताने पुण्यात रोषणाई करण्यात आली होती. एका मोठ्या मेजवानीचे आयोजन करण्यात आले.
त्याच दिवशी रँडला मारण्याचे चापेकर बंधूनी ठरवले. ते गणेशखिंडीत अंधारात दबा धरून बसले. मेजवानीहून घरी परतणाऱ्या रॅन्डवर दामोदर चापेकर ह्यांनी गोळ्या झाडल्या. रँड कोमात गेला आणि नंतर इस्पितळात त्याचा ३जुलै १८९७ ला मृत्यू झाला.
त्याच वेळी दुसरा ब्रिटिश अधिकारी आयर्स्ट ह्याच्यावर बाळकृष्णाने गोळी झाडली. आयर्स्टचा तात्काळ मृत्यू झाला.
त्यावेळी पोलीस चापेकर बंधूंना पकडू शकले नाहीत. तरी नंतर चापेकर बंधूंच्या परिचयातील द्रविड बंधूंनी पैशांच्या आशेने फितुरी केली. त्यामुळे दोन्ही चापेकर बंधू पकडले गेले. याचा बदला म्हणून तिसरे बंधू वासुदेव हरी चापेकर व महादेव रानडे यांनी द्रविड बंधूंचा वध केला. त्यानंतर त्यांनाही अटक झाली.
ब्रिटिश सरकारने खटल्याचे नाटक केले आणि आधीच सर्वाना माहिती असलेला निकाल दिला गेला. तिन्ही चापेकर बंधूंना फाशीची शिक्षा झाली.
दामोदर चापेकर यांना १८ एप्रिल १८९८ला, वासुदेव चापेकर यांना ८ मे १८९९ला आणि बाळकृष्ण चापेकर यांना १२ मे १८९९ ला येरवडा तुरुगात फाशी देण्यात आली.
स्वातंत्र्यसंग्रामात एकाच घरातील तीन भाऊ सहभागी असणे तशी दुर्मिळ गोष्ट. चापेकर बंधू आणि सावरकर बंधू ही दोन आडनावे डोळ्यांसमोर येतात. त्यातील चापेकर बांधून फाशी झाल्यावर स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर ह्यांनी देवीसमोर स्वातंत्र्यासाठी झुंजण्याची शपथ घेतली होती.
चापेकर बंधूंचे घराणे कोकणातील चापे यथील होते. पण नंतर ते पुण्याजवळील चिंचवड येथे स्थायिक झाले. चिंचवडमधील मोरया गोसावी मंदिराच्या जवळ त्यांचे घर होते. त्यांचे वडील हरिपंत चाफेकर हे कीर्तनकार होते. तिन्ही भावांचा जन्म (दामोदर- १८६९, बाळकृष्ण- १८७३, वासुदेव- १८८०) ह्याच चिंचवडच्या वाड्यात झाला. म्हणजे फाशी दिली तेव्हा त्यांची वये विशी तिशीतीलच होती. इतक्या तरुण वयात ते भारतात क्रांतीचे स्फुल्लिंग पेटवून गेले. अनेकांना अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देऊन गेले.
चापेकर बंधूंचा जन्म झालेला वाडा आता क्रांतीतीर्थ चापेकर स्मारक म्हणून ओळखला जातो. ह्या वाड्यात चापेकरांच्या आयुष्यातील प्रसंग पाहायला मिळतात. जुन्या पुण्यातील वाड्याच्या रचनेप्रमाणे सर्व मांडणी केली आहे. तसेच चलचित्राच्या आधारे माहिती सांगितली जाते. त्यामुळे इतिहास जिवंत होऊन आपल्या समोर उभा राहतो.
![]() |
| पोथीवाचनाची बैठक |
वाडा दाखवताना कठडे, नक्षीदार खांब, भिंतीवरील चित्रे सगळे अगदी जुन्या काळातल्यासारखे दाखवले आहे.
![]() |
| भित्तिचित्रे |
तसेच मनुष्याकृती हुबेहूब पुतळ्यांमुळे सर्व वातावरण अगदी सजीव झाले आहे. आपल्याला माहिती सांगण्यासाठी प्रत्येक खोलीत चलचित्र असतेच. शिवाय एक मार्गदर्शक देखील आपल्यासोबत असतो. मी दोनदा गेले. दोन्ही वेळा अगदी तरुण उत्साही मुले मार्गदर्शक म्हणून काम करत होती.
![]() |
| देवघर |
![]() |
| माजघर |
![]() |
| गोफण मंडळ आरती |
![]() |
| कोठीची खोली |
![]() |
| स्वैपाकघर |
![]() |
| धर्म इतिहास संगीत शिक्षण |
![]() |
| चापेकरांचे ज्वलंत विचार |
![]() |
| छत्रपती शिवाजी महाराज |
चापेकरांचे आदर्श होते छत्रपती शिवाजी महाराज. लोकमान्य टिळकांच्या कार्यापासून त्यांना प्रेरणा मिळाली होती. लोकमान्य टिळकांनी चापेकरांची तुरुंगात भेट घेऊन त्यांना गीतेची प्रत दिली होती.
चापेकर वाड्यातील त्या काळातील काही वस्तू इथे पाहायला मिळतात. तसेच नव्या तंत्रज्ञानामुळे चापेकरांचे गोफण मंडळाच्या माध्यमातून केलेले शक्ती संवर्धन, स्वातंत्र्यासाठी प्रयत्न, रँडच्या वधाची घटना आपल्यापुढे प्रत्यक्ष घडते आहे असेच वाटते. त्या वेळचा संपूर्ण इतिहास जिवंत होऊन समोर उभा राहतो.
क्रांतिवीर चापेकर स्मारक समिती आणि पिंपरी चिंचवड म्युनिसिपल कार्पोरेशनच्या संयुक्त विद्यमाने हे क्रांतिवीर चापेकर बंधू राष्ट्रीय संग्रहालय उभारले गेले आहे.
प्रत्येकाने आवर्जून पाहावे, आपल्या मुलांना दाखवावे असेच हे स्मारक आणि संग्रहालय आहे.
क्रांतिवीर चापेकर बंधू राष्ट्रीय संग्रहालय
३६७/१, राम मंदिराजवळ, चिंचवड गाव
पुणे ४११०३३
स्मारकापासून अगदी जवळ राम मंदिर आहे. तसेच मोरया गोसावी गणेश मंदिर चालत जाण्याच्या अंतरावर आहे. चालत फार तर दहा मिनिटे लागतील. ही दोन्ही ठिकाणे देखील पाहून होतील.
#chapekar wada #nationalmuseum #krantiveer #krantiteerth #DamodarHariChapekar


















.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)

Comments
Post a Comment